Mahābhārata Reader

अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः । ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् । यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् । सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥

इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् । दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् ॥

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ । को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ॥

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः । जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ॥

कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन् । कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितः । किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥

शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः । यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः ॥

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते । तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः । इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते ॥

अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः । सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना । प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥

अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा । जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः । व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥

दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते । दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः ॥

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः । अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः । एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ॥

असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः । मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ॥

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् । दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा । घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः । श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः । धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ॥

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः । नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः । शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ॥

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती । दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले । दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः । अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ॥

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये । हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम् ॥

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥

अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ॥

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च । क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च । अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता । एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता ॥

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् । भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ॥

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः । राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥

व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर । सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च । बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥

प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत । अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः । तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः । रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः ॥

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः । भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥

अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च । बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च । आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च । दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः । अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः । कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः । राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि । दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् । राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ॥

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च । भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः । तस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते । मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः ॥

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः । ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च ॥

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः । व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः । धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः ॥

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर । त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः । व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः । यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ॥

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः । लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् । समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः । तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः । नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥