Mahābhārata Reader

धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः । च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥

अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा । मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् । तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः । अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात् । क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा । बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते । त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु ॥

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् । मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः ॥

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये । वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम् । यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः । अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत् ॥

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् । एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति । एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे । सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत् ॥

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि । शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः ॥

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः । न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च ॥

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि । बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि ॥

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते । अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः । अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः । नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥

अनागतं यन्न ममेति विद्या;दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् । दिष्टं बलीय इति मन्यमाना;स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः ॥

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते । बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः । किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥

यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये । ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन । फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये ॥

अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात् । नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे । कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः । धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते ॥

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् । एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥

ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः । कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा । अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः । अभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात् ॥

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः । त्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च । तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम् ॥

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे । अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान् ॥

तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यज । अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः ॥

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युत । अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते ॥

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते । तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति ॥

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति । तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः । परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः । न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् । अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते । संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः ॥

धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम् । अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत् ॥

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च । पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनः । नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् ॥

प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च । प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे । प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितः । ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि । नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने । वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिना । यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ॥

असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः । दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥